Video köməkçi hakim texnologiyasının iş prinsipləri və Azərbaycanda yarandığı müzakirələr

Futbol oyununun qaydaları və hakim qərarları yüz illər boyu əsasən bir insanın görmə qabiliyyətinə və anlıq qərarına əsaslanırdı. Lakin, sürətli və qəti hadisələrin getdikcə daha çox təhlil edildiyi bir dövrdə, Video Köməkçi Hakim (VAR) sistemi dünya futboluna daxil oldu. Bu sistem, Azərbaycan Premyer Liqasında da tətbiq olunmağa başladıqdan sonra, azarkeşlər, mütəxəssislər və idmançılar arasında həm dəqiqliyi artıran bir vasitə, həm də yeni mübahisələrin mənbəyi kimi qəbul edildi. Bu addım-at-addım bələdçi, VAR texnologiyasının nəyi, necə və nə qədər dəqiq ölçdüyünü, Azərbaycan futbol mühitində yaranan mübahisələrin səbəblərini və kontekstin niyə həlledici olduğunu izah edəcək. Texnologiyanın tətbiqi, məsələn, mostbet kimi platformalarda da canlı mərclərin dinamikasını birbaşa təsir edir, lakin burada diqqət texnologiyanın özünə və onun yerli liqaya təsirinə yönəldilmişdir.

VAR texnologiyasının əsas ölçü parametrləri və avadanlıqlar

VAR sistemi sadəcə bir kamera görüntüsü deyil, müxtəlif texnologiyaların sintezidir. Bu sistem dörd əsas hadisəni yoxlamaq üçün nəzərdə tutulub: qol və qolun qabaqcıl pozuntuları, penalti zərbələri, birbaşa qırmızı vərəqə gətirən pozuntular və oyunçuların səhv identifikasiyası. Bu yoxlamaları həyata keçirmək üçün müxtəlif ölçü vasitələri işlədilir. If you want a concise overview, check NFL official site.

Görüntü və məlumat mənbələri

VAR otağına əsas stadion kameralarından gələn siqnallar ötürülür. Bunlara aşağıdakılar daxildir:

• Əsas yayım kameraları: Oyunun ümumi axışını və müxtəlif bucaqlardan görüntülərini təmin edir.
• Super ağır hərəkət kameraları: Saniyədə yüzlərlə kadr çəkə bilən bu kameralar, topun zərbə anı və ya oyunçuların təması kimi sürətli hadisələri detallı şəkildə təhlil etməyə imkan verir.
• Qolxətt kameraları: Hər bir qapının içinə quraşdırılan yeddi kamera topun tamamilə xətti keçib-keçmədiyini millimetrik dəqiqliklə müəyyən edir. Bu kameralar saniyədə 500 kadr sürəti ilə işləyir.
• Havadan kameralar: Stadionun yuxarı hissəsindən çəkilən görüntülər oyunun taktiki quruluşunu və oyunçuların mövqeyini başa düşmək üçün faydalıdır.

Ölçmə texnologiyaları və məhdudiyyətləri

VAR təkcə görmək deyil, həm də ölçmək üçün nəzərdə tutulub. Lakin, onun ölçmə qabiliyyəti müəyyən məhdudiyyətlər daxilində fəaliyyət göstərir.

Bu cədvəldən də göründüyü kimi, texnologiya hətta ən inkişaf etmiş hallarda belə insan şərhinə ehtiyac duyur. Ölçmələr dəqiq olsa da, onların qaydalar çərçivəsində şərhi həmişə aydın deyil.

VAR mübahisələrinin əsas səbəbləri – texniki və insani amillər

VAR tətbiqindən sonra dünyada və Azərbaycanda yaranan mübahisələr adətən bir neçə əsas səbəb ətrafında cəmlənir. Bu səbəbləri anlamaq, niyə “mükəmməl” sistemin belə qətiyyətsizliklər yaratdığını başa düşməyə kömək edir.

• Qaydaların şərhi və subyektivlik: Futbol qaydaları, xüsusən də ciddi faul, əllə oynama və təxribat kimi anlayışlar şərhə açıqdır. VAR hakimi də bu qaydaları şərh etməli olan bir insandır. Eyni video görüntüsünə baxan iki müxtəlif mütəxəssis fərqli nəticəyə gələ bilər.
• Ölçmə anının seçimi: Ofsayd vəziyyətlərində ən kritik məqam, topun hansı dəqiqə və millisaniyədə oyunçu tərəfindən vurulduğunun müəyyən edilməsidir. Video kadrları diskretdir (kəsik-kəsikdir). Kadrlar arasında qalan bir neçə millisaniyəlik vaxt intervalında oyunçu cəmi bir neçə santimetr hərəkət edə bilər, bu da qərarı kökündən dəyişdirə bilər.
• İnsan psixologiyası və təzyiq: VAR hakimi stadiondakı əsas hakim deyil, ona kömək edir. Lakin, son qərarı əsas hakim meydanda verir. Bəzən əsas hakim öz ilkin qərarına çox güvəndiyi üçün monitora baxmaqdan imtina edə bilər, bəzən isə VAR komandasının tövsiyəsini qəbul edərək öz qərarını dəyişir. Bu proses ictimaiyyətə şəffaf şəkildə izah edilmir.
• Oyunun axınının pozulması: VAR yoxlaması zamanı oyun dayandırılır. Bu, tez-tez bir neçə dəqiqə davam edə bilən fasilə yaradır ki, bu da komandaların impulsunu, azarkeşlərin emosiyalarını pozur və qərar açıqlandıqdan sonra da narazılıq yarana bilər.
• Tam əhatə olunmama vəziyyətləri: VAR yalnız “açıq və aşkar səhv” hallarında müdaxilə etməlidir. Bu o deməkdir ki, xeyli şübhə doğuran, lakin “aşkar” olmayan bir çox kiçik pozuntular yoxlanılmır. Bu da bəzi komandaların ədalətsizlik hissi yaşamasına səbəb olur.

Azərbaycan kontekstində VAR – adaptasiya prosesi və spesifik çətinliklər

VAR texnologiyasının Azərbaycan Premyer Liqasında tətbiqi beynəlxalq təcrübənin yerli şəraitə uyğunlaşdırılması prosesidir. Bu proses özünəməxsus çətinliklər və müşahidələrlə müşayiət olunur.

İlk növbədə, texniki infrastruktur və kadr hazırlığı məsələsi qarşımıza çıxır. Böyük Avropa liqalarında istifadə olunan avadanlıqların eynilə burada quraşdırılması və işlədilməsi üçün əhəmiyyətli investisiya və mütəxəssis təlimi tələb olunur. Azərbaycan Futbol Federasiyaları Assosiasiyası (AFFA) bu istiqamətdə addımlar atsa da, proses zamanla təkmilləşir. Məsələn, bütün stadionlarda eyni keyfiyyətli kamera bucaqlarının və ötürmə xətlərinin olması təhlükəsiz qərarlar üçün vacibdir.

İkincisi, yerli futbol mədəniyyəti və qərar qəbul etmə ənənələri VAR-ın qəbulunu təsir edir. Azərbaycan futbolunda əsrlər boyu meydan hakiminin sözü qanun sayılırdı. Onun anlıq, bəzən instinktiv qərarlarına hörmət edilirdi. VAR bu ənənəni kökündən dəyişdirir, qərarı meydandan uzaqda, anonim bir otaqda verilən məsləhətə əsaslandırır. Bu keçid bəzi azarkeşlər, məşqçilər və hətta köhnə məktəb hakimləri tərəfindən soyuq və texnokratik qəbul edilə bilər.

Üçüncüsə, yerli mediada və ictimai diskursda müzakirələrin istiqaməti diqqətəlayiqdir. Mübahisəli VAR qərarları tez-tez təhlilin əsas mövzusuna çevrilir. Lakin, bu müzakirələr çox vaxt konkret texniki detallardan (kadr seçimi, xəttin çəkilişi) çox, ümumi narazılıq və subyektiv “ədalət” anlayışı ətrafında fırlanır. Bu da texnologiyanın prinsiplərinin geniş kütlə tərəfindən dərindən başa düşülmədiyini göstərir.

Yerli liqa oyunlarında müşahidə olunan tipik ssenarilər

Azərbaycan çempionatında VAR vasitəsilə yoxlanılan vəziyyətlər adətən aşağıdakı kateqoriyalara aid olur:

1. Ofsayd qərarları: Bu, ən çox “millimetrik” qərarların verildiyi və ən çox mübahisə doğuran sahədir. Oyunçunun çiyin, diz və ya ayağının bir neçə santimetr irəli olması qolun ləğv edilməsinə səbəb olur ki, bu da azarkeşlərin “bunun üçün VAR lazım idi?” sualını verməsinə səbəb olur.
2. Qapı sahəsindəki təmaslar: Azərbaycan futbolu fiziki cəhətdən sərt keçir. Qapı sahəsində qısa məsafədə baş verən təmasların nə qədərinin faul, nə qədərinin normal təmas olduğunu müəyyən etmək çətindir. VAR burada təkrar baxış təmin etsə də, qüvvənin qiymətləndirilməsində subyektivlik qalır.
3. Əl ilə oynama: Topun oyunçunun qoluna dəyməsi faktı aydın olsa da, əsas sual onun bədənin təbii vəziyyətində olub-olmadığıdır. Yerli oyunçuların müdafiədəki davranışı və hakimlərin bu davranışı şərh etmə tərzi qərarlarda fərqlilik yarada bilir.
4. Qırmızı vərəqəyə səbəb olan pozuntular: Dırmaşma, təhlükəli oyun və ya təxribat kimi halların təkrar baxışı bəzən əsas hakimin meydanda nə etdiyini görmədiyi detalları üzə çıxarır. Bu, qərarın dəyişməsinə və ya təsdiqlənməsinə səbəb ola bilər.

VAR tətbiqini yaxşılaşdırmaq üçün addımlar –

Gələcəkdə texnologiyanın daha effektiv və qəbul edilən şəkildə işləməsi üçün bir neçə praktiki addım atıla bilər. Əsas diqqət prosesin şəffaflığına və iştirakçıların məlumatlandırılmasına yönəldilməlidir.

Hakim və mütəxəssislərin hazırlığı

VAR operatorları və video köməkçi hakimləri üçün davamlı təlim proqramları təkmilləşdirilməlidir. Bu təlimlər təkcə texniki bacarıqları deyil, həm də sürətli və stressli mühitdə qərar qəbul etmə psixologiyasını əhatə etməlidir. Yerli hakimlərin beynəlxalq təcrübə ilə tanış olması üçün mübadilə proqramları da faydalı ola bilər.

İdman ictimaiyyəti ilə ünsiyyət

Klublar, Azərbaycan Futbol Federasiyaları Assosiasiyası və media qurumları birgə işləyərək, VAR prinsipləri haqqında aydın və əlçatan informasiya kampaniyası apara bilər. Məsələn, qərarın necə verildiyini izah edən qısa video materiallar və ya oyunlardan sonra seçilmiş epizodların rəsmi şərhini təqdim etmək faydalıdır. Bu, anlaşılmazlığı və nifaqi azaldacaq.

Texniki infrastrukturun möhkəmləndirilməsi

Bütün liqa meydanlarında eyni yüksək keyfiyyətli kamera sistemlərinin quraşdırılması təmin edilməlidir. Xüsusilə ofsaydın avtomatik aşkarlanması sistemi kimi yeni texnologiyaların tətbiqi də nəzərdən keçirilə bilər. Bu, insan amilindən asılılığı azaldaraq qərarların dəqiqliyini artırar.

Ümumilikdə, Video Köməkçi Hakim texnologiyası Azərbaycan futbolunda artıq ayrılmaz bir həqiqətə çevrilib. Onun tətbiqi ilk illərdə müəyyən çətinliklər və müzakirələr yaratsa da, bu, texnologiyanın idmana inteqrasiyasının təbii prosesidir. Əsas məqsəd, texnikanın insan hakiminin işini tam əvəz etməsi deyil, onun ən çətin anlarda düzgün qərar verməsinə kömək etməsidir. Vaxt keçdikcə və təcrübə artdıqca, sistemin işi daha hamar və daha az mübahisəli olacağı gözlənilir. Futbolun mahiyyəti – qeyri-müəyyənlik, emosiya və insan amili – qorunmalı, lakin texnologiyadan onun daha ədalətli və şəffaf idarə olunması üçün ağıllı şəkildə istifadə edilməlidir. For general context and terms, see football laws of the game.